Chimyon bitta so‘qmoq emas, butun bir hudud
Chimyon nomi vodiylar, dovonlar, qoyalar va darajasi juda turlicha yo‘nalishlarga ega katta tog‘ massivini anglatadi. Katta Chimyon 3309 metrga, Kichik Chimyon 2097 metrga yetadi. Toshkentga yaqinlik va hududning mashhurligi noto‘g‘ri yengillik hissini beradi. Avtomobil yo‘li tugagach, oddiy tog‘ qoidalari amal qiladi: murakkablikni to‘g‘ri chiziqdagi masofadan ko‘ra balandlik, relyef va ob-havo belgilaydi.
Birinchi yo‘nalishni chiroyli suratga emas, to‘rtta mezonga qarab tanlang: ko‘tarilish balandligi, so‘qmoq holati, texnik uchastkalar va xavfsiz ortga qaytish imkoniyati. Yaxshi so‘qmoq bo‘ylab sakkiz kilometr bilan tosh uyumlari ustidagi xuddi shunday masofa bir xil emas. Tavsifda «dovon», «tor dara», «suvdan kechish», «qoya uchastkasi» yoki «tog‘ tarnovi bo‘ylab tushish» deyilsa, mahalliy tajriba bo‘lmasa, gid kerak.
Bir kunda hamma joyni ko‘rishga urinmang. Yaxshi birinchi yurish sokin sur’at, yo‘nalishni tekshirish uchun bir necha to‘xtash va yorug‘ vaqt zaxirasi bilan qaytishni beradi. Shundan so‘ng tezligingiz, suv sarfi va balandlikka munosabatingizni yaxshiroq bilasiz. Bu zo‘rg‘a erishilgan tasodifiy cho‘qqidan foydaliroq.
1-variant: cho‘qqisiz manzarali sayr
Eng oqilona ilk variant vodiy pastki qismi yoki aniq ko‘rinadigan so‘qmoq bo‘ylab yurib, o‘sha yo‘ldan qaytishdir. Maqsad cho‘qqi emas, joy bilan tanishish: poyabzalni tekshirish, sur’atni ushlash, yo‘l yuzasi o‘zgarishini kuzatish va vaqtida qaytish. Bunday sayr katta yoshli bolalari bor oilaga, boshlovchi juftlikka yoki anchadan beri tog‘ga chiqmagan kishiga mos.
Majburiy suv kechish, tor ho‘l qoya yoki uzoq tosh uyumi bo‘lmagan yo‘lni tanlang. Boshlanish nuqtasini oflayn saqlang, mashina yonidagi mo‘ljalni suratga oling va qancha masofa bosilganidan qat’i nazar qaytishni qachon boshlashni kelishing. Hatto manzarali sayrda ham surat uchun so‘qmoqdan jarlik tomon chiqmang: bo‘shashgan chet yuqoridan xavfli ko‘rinmasligi mumkin.
Mavjud vaqtning taxminan yarmini qaytishga ajrating. Tushish har doim ham ko‘tarilishdan tez emas: charchagan oyoqlar toshda kamroq ishonchli turadi, yomg‘irdan keyin loy va o‘t sirpanchiq bo‘ladi. Belgilangan paytda chiroyli nuqtaga yetmagan bo‘lsangiz ham, qaytish yo‘nalishning to‘g‘ri yakuni hisoblanadi.
- Aniq so‘qmoq va aynan shu yo‘ldan qaytish.
- Majburiy cho‘qqisiz, balandlikni kam olish.
- Qaytishda kamida ikki soat yorug‘ vaqt zaxirasi.
- Har bir qatnashchida suv, bosh kiyim, quyoshdan himoya va yengil issiq qatlam.
2-variant: yo‘l boshlovchi bilan Kichik Chimyon
Kichik Chimyon ko‘pincha erishish osonroq tog‘ maqsadi deb qaraladi. Rasmiy turizm materiallari uni alpinizm yo‘nalishlari bilan tanishish uchun qulay deydi, lekin «qulay» avtomatik ravishda «xavfsiz» degani emas. Ko‘tarilish yo‘li, qor, shamol va guruh darajasi vazifani keskin o‘zgartiradi. Birinchi chiqishda hozirgi yo‘lni, undan chiqish nuqtalarini va tushishda adashish oson joylarni biladigan kishi bilan yurish oqilona.
Guruh eng sekin qatnashchi tezligida yursin. Oldindagi odam oxirgidagini ko‘rmay qoladigan darajada tarqalmang. Ayrilishlarda hammani kuting, davom etish, yo‘lni o‘zgartirish yoki qaytish kabi muhim qarorlarni birga qabul qiling. Navigator tekshirish uchun foydali, ammo yagona manba bo‘lmasin: quvvat tugaydi, ekran quyoshda yomon ko‘rinadi, trek esa eski yoki mavsumiy xavfli yo‘ldan olib borishi mumkin.
Cho‘qqi yoki manzara nuqtasida sovqotguncha qolmang. Shamol nam kiyimdan issiqlikni tez olib ketadi, shu bois issiq qatlamni sovuqni sezmasdan oldin kiying. Kunning eng talabchan qismi ko‘pincha diqqat kamaygan tushish vaqtida boshlanadi. Unga vaqt va kuch qoldiring.
3-variant: G‘ulqom daralari alohida jiddiy yo‘nalish sifatida
G‘ulqom daralari juda ta’sirli ko‘ringani sababli ko‘p tavsiya ro‘yxatlariga kiradi. Rasmiy turizm portali bu yo‘nalishga tajribali instruktor va quruq ob-havo kerakligini ochiq aytadi: yo‘lda qoyalar, suv va arqon talab qilinishi mumkin bo‘lgan joylar bor. Yomg‘irdan keyin tosh sirpanchiq bo‘ladi, oqim sathi esa odatiy o‘tishlarni o‘zgartiradi.
Daralarni birinchi mustaqil yurishga qo‘shmang va birovning trekini yo‘nalishdan o‘tishga ruxsat deb qabul qilmang. Joriy sharoitni biladigan va xavfsizlik arqonini tashkil eta oladigan gid kerak. Qatnashchilar qaytish oddiy borib-kelish so‘qmog‘idagidek oson bo‘lmasligini tushunsin. Ob-havo yomonlashsa, to‘g‘ri qarorni tor qismga kirishdan oldin qabul qiling.
Quruq, barqaror havoda va malakali kuzatuvchi bilan bu yo‘nalish G‘arbiy Tyanshan relyefidan kuchli taassurot beradi. Uning qadr-qimmati osonligida emas, jiddiyligidadir. Avval ochiq so‘qmoqlarda tajriba orttiring, toshlarda yurish va guruh sur’atiga amal qilishni o‘rganing. Shunda daradagi kun kutilmagan qutqaruv vazifasi emas, sarguzasht bo‘ladi.
Bir kunlik yurish uchun prognozni qanday o‘qish kerak
Faqat Toshkent emas, tog‘dagi nuqta yoki yaqin balandlik prognoziga qarang. Bitta belgi va kunlik eng yuqori haroratdan ko‘ra soatlik yog‘in, shamol, yo‘ldagi harorat va bulutlarning quyi chegarasi muhim. Kunning ikkinchi yarmida momaqaldiroq bo‘lsa, erta boshlash va yanada erta qaytish kerak. Ochiq tizmada kuchli shamol texnik jihatdan oddiy yo‘lni ham noqulay yoki xavfli qiladi.
Uzoq yomg‘irdan keyin yangi jala ehtimolini emas, yer holatini ham hisobga oling: tosh uyumlari siljuvchan, soylar sersuv, tuproq yo‘l avtomobil uchun qiyinroq bo‘ladi. Bahorda soyali joylarda qor vodiydan tuyulganidan uzoqroq saqlanadi. Kuzda esa harorat qulay bo‘lsa ham qisqa kun vaqt zaxirasini kamaytiradi.
Ikki manba ancha farq qilsa, yomonroq sharoitga qarab rejalashtiring. Ertalab yurishni bekor qilishdan tortinmang: tog‘lar hech qayerga ketmaydi. Sarflangan vaqt va yo‘l xarajatini oqlash istagi yomon sharoitda davom etish uchun asos emas.
Nima olish kerak: bir kunlik amaliy to‘plam
Kiyim qatlamlardan tuzilsin. Bazaviy qatlam namlikni chiqaradi, yengil issiq qatlam to‘xtashda yordam beradi, shamol va namlikdan himoya kurtkasi keskin ob-havo o‘zgarishidan saqlaydi. Paxta futbolka va og‘ir shahar koftasi tez ho‘llanib, sekin quriydi. Salqin kunda ham bosh kiyim, ko‘zoynak va krem kerak: balandlikda quyosh kuchliroq seziladi.
Ryukzakda zaxirali suv, oddiy yegulik, shaxsiy dorilar, kichik birinchi yordam to‘plami, quvvatlangan telefon, quvvat banki, oflayn xarita va bosh chirog‘i bo‘lsin. Chiroq tunda yurish niyatida emas, kechikish favqulodda holatga aylanmasligi uchun olinadi. Trekking tayoqlari uzoq tushishda yordam beradi, lekin noto‘g‘ri poyabzal o‘rnini bosmaydi.
Majburiy narsalarni qatnashchilar o‘rtasida taqsimlang, ammo butun suv, navigatsiya va dori qutisini bir kishida qoldirmang. Har kim guruhni xotirjam kutishga yetadigan minimumga ega bo‘lsin. Chiqindi uchun xalta ham to‘plamning bir qismi: olib chiqilgan hamma narsa pastga qaytadi.
Yo‘l, aloqa va guruhni tashkil qilish
Boshlashdan oldin mashina qo‘yish nuqtasi va avtomobilingiz o‘ta olishini aniqlang. Mahalliy aholi yo‘lini to‘smang, suv ko‘tarilishi mumkin bo‘lsa soy o‘zaniga yaqin mashina qoldirmang. Transferda kelsangiz haydovchi raqamini yozib oling va zaxira uchrashuv vaqtini kelishing. Mashhur joylarda tarmoq band bo‘lishi, darada esa butunlay yo‘qolishi mumkin.
Yaqiningizga qisqa reja qoldiring: guruh tarkibi, boshlanish nuqtasi, taxminiy yo‘l, qaytish vaqti va qachondan boshlab xavotir bildirish kerakligi. Guruh ichida oldinda va oxirida yuruvchi mas’ullarni belgilang. Kimdir qaytmoqchi bo‘lsa, yolg‘iz yuborilmaydi: butun guruh qaytadi yoki qismlar o‘rtasidagi aloqani saqlab, unga hamroh ajratiladi.
O‘zbekistonda yagona favqulodda xizmat raqami 112 ishlaydi. Muammo haqida xabar berayotganda koordinatalar, jarohat turi, odamlar soni, ob-havo va ko‘rinadigan mo‘ljallarni tayyorlang. Ammo qutqaruv aloqasi oddiy rejaning bir qismi emas, oxirgi himoya chorasidir. Ko‘p muammolarning oldi erta qaytish va kuch zaxirasini saqlash bilan olinadi.
Yo‘nalish tanlashning sodda tartibi
Avval eng tajribasiz qatnashchini halol baholab, maqsadni unga mos tanlang. Faqat trek emas, yangi tavsif toping; balandlik, suv, texnik joylar va yo‘ldan chiqish variantlarini tekshiring. Prognozni solishtiring, yorug‘ vaqtni hisoblang va nazorat qaytish vaqtini belgilang. Yurish kuni joyga kelib ob-havoni yana baholang.
Harakatda uch narsani kuzating: vaqt, guruh holati va sharoit o‘zgarishi. Uchtadan ikkitasi yomonlashsa, qayting. Reja yaxshi emasligini tan olish uchun jarohat yoki momaqaldiroqni kutish shart emas. Tog‘da yaxshi qaror ba’zan zerikarli ko‘rinadi, ammo keyingi safarga kuchliroq va xotirjamroq qaytish imkonini beradi.
